تولیدات دامی

ارزیابی عملکرد‎ ‎اقتصادی سه نژاد زنبورعسل تحت شرایط مدیریت ایستا و کوچ‌رو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

مهدی اخوان مقدم 1
محمد مرادی شهربابک 2
سیدرضا میرائی آشتیانی 3
علی صادقی سفیدمزگی 4

1 گروه علوم دامی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تهران، کرج، ایران. رایانامه: akhavanmm@ut.ac.ir

2 نویسنده مسئول، گروه علوم دامی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تهران، کرج، ایران. رایانامه: moradim@ut.ac.ir

3 گروه علوم دامی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تهران، کرج، ایران. رایانامه: ashtiani@ut.ac.ir

4 گروه علوم دامی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تهران، کرج، ایران. رایانامه: sadeghism@ut.ac.ir

https://doi.org/10.22059/jap.2026.407149.623884
چکیده
مقدمه: زنبورعسل علاوه بر ایفای نقشی مهم در گرده‌افشانی بسیاری از گیاهان زراعی، باغی و مرتعی با تولید عسل و دیگر فرآورده­های آن، نقش مهمی در ارتقای امنیت غذایی و معیشت خانوارهای روستایی ایران دارد. عوامل زیستی (مانند نژاد) و مدیریتی (از جمله شیوه مدیریت ایستا یا کوچ‌رو) تأثیر قابل‌توجهی بر بهره‌وری و کارایی اقتصادی زنبورداری دارند. با وجود این، مقایسه عملکرد نژادهای متداول در کشور در دو نظام مدیریتی متفاوت (ایستا یا کوچ‌رو) کم‌تر موردتوجه قرار گرفته است.
هدف: هدف این مطالعه، ارزیابی عملکرد تولیدی و اقتصادی سه نژاد رایج زنبورعسل (بومی، کارنیکا، لیگوستیکا) تحت دو نظام مدیریتی ایستا و کوچ‌رو در ایران است.
روش پژوهش: این پژوهش به‌صورت میدانی و با استفاده از ابزار پرسشنامه در فصل‌های‌ پاییز و زمستان ۱۴۰۳ انجام شد و اطلاعات ۵۹۵ زنبوردار جمع‌آوری گردید. پس از پالایش داده‌ها، ۲۴۹ زنبورستان دارای نژاد خالص زنبور انتخاب شدند. متغیرهایی از قبیل عملکرد عسل، مصرف خوراک، تلفات زمستانی، هزینه کارگری، جابه‌جایی، تعویض ملکه، درآمد حاصل از عسل و فرآورده‌های جانبی به‌ازای هر کلنی در سال استخراج شدند. در نهایت سود و نسبت درآمد به هزینه به‌ازای هر کلنی به‌دست آمد. تجزیه و تحلیل‌های آماری داده­ها با استفاده از رویه Mixed انجام شد و ضرایب همبستگی بین برخی از متغیرها برآورد شد و مقایسه میانگین­ها با روش Tukey-Kramer و مواردی با روش‌های مبتنی بر شبیه‌سازی انجام شد.
یافته­‌ها: نتایج نشان داد نژاد ملکه تأثیر معنی‌داری بر عملکرد تولید عسل دارد (05/0>P)، به‌طوری‌که کلنی‌های دارای ملکه وارداتی عسل بیش‌تری نسبت به نژاد بومی تولید کردند. در بین نژادهای وارداتی تفاوت معنی‌داری از لحاظ عملکرد تولید عسل مشاهده نشد، اما در آنالیز اقتصادی در حالتی که عسل تنها محصول زنبورستان بود، نژاد کارنیکا نسبت درآمد به هزینه بالاتری را در برابر نژاد لیگوستیکا داشت. نوع مدیریت، ایستا یا کوچ، به‌تنهایی تأثیر معنی‌داری بر عملکرد عسل نداشت. از منظر اقتصادی، زنبورداران چندمحصولی نسبت به زنبورداران تک‌محصولی، سود خالص و نسبت درآمد به هزینه بالاتری کسب کردند. هم‌چنین زنبورداران کوچ­رو سود بیش‌تری را نسبت به سرمایه­گذاری انجام‌شده، در برابر زنبورداران ایستا به‌دست آوردند. بزرگ‌ترین مؤلفه‌های هزینه­ای، خوراک و دستمزد نیروی کار بود. این نتایج نشان می‌دهند که ارزیابی عملکرد کلنی‌ها به‌تنهایی برای تصمیم‌گیری کافی نیست و باید بازده اقتصادی نیز در نظر گرفته شود.
نتیجه‌گیری: استفاده از نژادهای اصلاح‌شده و تنوع‌محصول می‌تواند نقشی مؤثر در افزایش بهره‌وری و سودآوری زنبورداری ایران ایفا کند. اگرچه مدیریت کوچ‌رو به خودی خود باعث افزایش تولید عسل نمی‌شود، اما بر ساختار هزینه‌ها مؤثر است. نتایج این پژوهش می‌تواند راهنمای بهبود ساختار تولید، بهینه‌سازی مدیریت و توسعه بازار فرآورده‌های جانبی در زنبورداری کشور باشد.

کلیدواژه‌ها

تحلیل اقتصادی
چندمحصولی
زنبورعسل
عملکرد عسل
مدیریت زنبورداری

عنوان مقاله English

Evaluation of the economic performance of three honeybee breeds under stationary and migratory management systems

نویسندگان English

Mahdi Akhavan Moghaddam 1
Mohammad Moradi Shahrbabak 2
Seyed Reza Miraei-Ashtiani 3
Ali Sadeghi-Sefidmazgi 4
1 Department of Animal Science, Faculty of Agriculture, University of Tehran, Karaj, Iran. E-mail: akhavanmm@ut.ac.ir
2 Corresponding Author, Department of Animal Science, Faculty of Agriculture, University of Tehran, Karaj, Iran. E-mail: moradim@ut.ac.ir
3 Department of Animal Science, Faculty of Agriculture, University of Tehran, Karaj, Iran. E-mail: ashtiani@ut.ac.ir
4 Department of Animal Science, Faculty of Agriculture, University of Tehran, Karaj, Iran. E-mail: sadeghism@ut.ac.ir
چکیده English

Objective: Honey bees contribute not only to pollination of numerous agricultural, horticultural, and wild plants, but also to food security and livelihoods of rural families in Iran through the production of honey and other bee products. Productive and economic efficiency of beekeeping is highly influenced biological factors (breed) and management factors (stationary and migratory management systems), but the performance evaluation of different honey bee breeds commonly used in the country under two different management systems (stationary and migratory) has been overlooked. The objective of this study is to evaluate the productive and economic performance of three common honey bee breeds (native, Carnica, and Ligustica) under two management systems (stationary and migratory) in Iran.
Method: This was a field study with a questionnaire conducted in the fall and winter of 2024 with 595 beekeepers, with 249 apiaries of pure honey bee breeds after data screening. Variables included honey yield, feed intake, winter losses, labor wage, transportation, and queen replacement costs, income from honey, and by-products per colony per year and calculated profit and revenue-to-cost ratio per colony. Statistical analyses were performed using the Mixed procedure, correlation coefficients among some variables were estimated, and mean comparisons were conducted using Tukey-Kramer method and, in some cases, simulation-based approaches.
Results: There was a significant effect of queen genotype on honey production (P<0.05), imported queens produced more honey than native queens, and no significant difference was observed between the imported breeds,; however, when honey was the only product of the apiary, in the economic analysis, the Carnica colonies had a higher revenue-to-cost ratio than Ligustica. Management type (stationary or migratory) did not have a significant effect on honey yield by itself. Overall, multi-product beekeepers had higher net profit and revenue-to-cost ratio compared to single-product beekeepers. Additionally, migratory beekeepers obtained greater returns relative to their investment compared to stationary beekeepers. Feed and labor wages were the two largest cost components. These results suggest that decision-making should not be based on colony performance alone, but economic returns should also be considered.
Conclusions: Genetically improved breeds and product diversity can be effective in improving the productivity and profitability of beekeeping in Iran. While migratory management alone did not increase honey production, it did impact the cost structure. This study can help improve the production structure, optimize management, and develop markets for by-products in the country’s beekeeping sector.

کلیدواژه‌ها English

Beekeeping management
Economic analysis
Honey bee
Honey yield
Multi-product system
حاج‌علیان، ادریس و معصومی، شمس (1396). تحلیل برخی اقدامات زنبورداران و تأثیر آن بر عملکرد زنبورستان‌های منطقه اشنویه. پژوهش‌های علوم دامی (دانش کشاورزی)، 27(3)، 147-160.‎
حسینی، سید عرفان؛ براتی، علی‌اکبر و شعبانعلی فمی؛ حسین (1403). بررسی وضعیت اقتصادی واحدهای پرورش زنبورعسل در شهرستان فریدونشهر استان اصفهان. علوم دامی ایران، 55(4)، 665-681.
رحیمی، عطااله؛ طهماسبی، غلامحسین؛ بهمنی، حمیدرضا؛ صالحی، صالح؛ زارع، بدرالدین؛ پارسانسب، عبدالستار و رخزاد، بابک (1402). ارزیابی مقایسه‌ای عملکرد ملکه‌های اصلاح‌شده زنبورعسل ایرانی (Apis mellifera meda Skorikov 1929) در شرایط اقلیمی استان کردستان. پژوهش‌های تولیدات دامی، ۱۴ (۱)، ۱۱۱-۱۰۲ 
عبادی، رحیم (1366). مقایسه عملکرد پنج نژاد و هیبرید خارجی زنبورعسل با نژاد بومی ایران درمنطقه اصفهان. مجله علوم کشاورزی ایران، 3.‎
مهدوی، محمود؛ رحمانی، بیژن و تاج، شهره (1396). بررسی تأثیر زنبورداری بر توسعه اقتصادی پایدار روستا در شهرستان نکا.  فصلنامه جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 7 (29)، 117-128.
 
Reference
Adgaba, N., Al-Ghamdi, A., Shenkute, A. G., Ismaiel, S., Al-Kahtani, S., Tadess, Y. ... & Abdulaziz, M. Q. A. (2014). Socio-economic analysis of beekeeping and determinants of box hive technology adoption in the Kingdom of Saudi Arabia. JAPS: Journal of Animal & Plant Sciences, 24(6).
Bienefeld, K. (2025). Innovations in honey bee breeding: new goals, traits, and methods. In A. Uzunov & X. Chen (Eds.), Honey bee breeding–Global examples, practical experience: Conference proceedings (pp. 43–52).
Ebadi, R. (1987). Comparative performance of five foreign honey bee breeds and hybrids with the native Iranian breed in the Isfahan region. Iranian Journal of Agricultural Sciences, 3, 45-56. (In Persian).
Elaidy, W. K. M., & Tolba, A. (2017). Comparative evaluation of four honeybee races according to pollen storage and worker brood rearing activities under natural conditions. IOSR Journal of Pharmacy and Biological Sciences, 12, 40-49.  https://doi.org/10.9790/3008-1201044049
Ghassemi Khademi, T. (2017). The necessity of preventing the extinction of Persian honeybee (Apis mellifera meda), a valuable biotic and genetic resource of Iran. Denisia, 74(1), 94-96.
Hajalian, E., Shams, A., & Masoumi, R. (2017). Analysis of some beekeepers activities and their effect on apiary performance in Oshnavieh region. Animal Science Research, 27(3), 471-480. (In Persian).
Harris, J. L. (2010). The effect of requeening in late July on honey bee colony development on the Northern Great Plains of North America after removal from an indoor winter storage facility. Journal of Apicultural Research, 49(2), 159-169. https://doi.org/10.3896/IBRA.1.49.2.04
Hatjina, F., Costa, C., Büchler, R., Uzunov, A., Drazic, M., Filipi, J. ... & Kezic, N. (2014). Population dynamics of European honey bee genotypes under different environmental conditions. Journal of Apicultural Research, 53(2), 233-247. https://doi.org/10.3896/IBRA.1.53.2.05
Holmes, L. A., Ovinge, L. P., Kearns, J. D., Ibrahim, A., Wolf Veiga, P., Guarna, M. M., ... & Hoover, S. E. (2023). Queen quality, performance, and winter survival of imported and domestic honey bee queen stocks. Scientific Reports, 13(1), 17273. https://doi.org/10.1038/s41598-023-44298-x
Kanelis, D., Liolios, V., Rodopoulou, M. A., Papadopoulou, F., & Tananaki, C. (2024). Production and quality characteristics of royal jelly in relation to available natural food resources. Resources, 13(4), 55. https://doi.org/10.3390/resources13040055
Kovac, H., Käfer, H., Stabentheiner, A., & Costa, C. (2014). Metabolism and upper thermal limits of Apis mellifera carnica and A. m. ligustica. Apidologie, 45(6), 664-677. https://doi.org/10.1007/s13592-014-0284-3
Kim, H. Y. (2014). Statistical notes for clinical researchers: Nonparametric statistical methods: 1. Nonparametric methods for comparing two groups. Restorative dentistry & endodontics, 39(3), 235. https://doi.org/10.5395/rde.2014.39.3.235
Kükrer, M., Kence, M., & Kence, A. (2021). Honey bee diversity is swayed by migratory beekeeping and trade despite conservation practices: Genetic evidence for the impact of anthropogenic factors on population structure. Frontiers in Ecology and Evolution, 9, 556816. https://doi.org/10.3389/fevo.2021.556816
Mahdavi, M., Rahmani, B., & Taj, S. (2017). Investigation of the impact of beekeeping on sustainable economic development of villages in Neka County. Journal of Geography (Regional Planning), 7(29), 117-128. (In Persian).
Mazhari, M., & Seyeddokht, A. (2023). Economic analysis of apiculture and factors affecting production in Khorasan Razavi province of Iran. Honeybee Science Journal, 13(25), 2-14. (In Persian). https://doi.org/10.22034/hbsj.2023.129651
Meixner, M. D., Büchler, R., Costa, C., Francis, R. M., Hatjina, F., Kryger, P., Uzunov, A., & Carreck, N. L. (2014). Honey bee genotypes and the environment. Journal of Apicultural Research, 53(2), 183-187. https://doi.org/10.3896/IBRA.1.53.2.01
Minozzi, G., Lazzari, B., De Iorio, M. G., Costa, C., Carpana, E., Crepaldi, P. ... & Pagnacco, G. (2021). Whole-Genome sequence analysis of Italian honeybees (Apis mellifera). Animals, 11(5), 1311. https://doi.org/10.3390/ani11051311
Palacio, M. A., Guzman-Novoa, E., Corona, M., Alburaki, M., Reynaldi, F. J., Invernizzi, C., & Fernández de Landa, G. (2024). Honey bee populations surviving Varroa destructor parasitism in Latin America and their mechanisms of resistance. Frontiers in Ecology and Evolution, 12, Article 1434490. https://doi.org/10.3389/fevo.2024.1434490
Pavlin, A., Marinč, A., & Prešern, J. (2025). Go with the flow: a case study of migratory beekeeping and its associated costs. Journal of Economic Entomology, toaf119. https://doi.org/10.1093/jee/toaf119
Pilati, L., & Prestamburgo, M. (2016). Sequential relationship between profitability and sustainability: The case of migratory beekeeping. Sustainability, 8(1), 94. https://doi.org/10.3390/su8010094
Rahimi, A., Tahmasebi, G., Bahmani, H. R., Salehi, S., Zare, B., Parsanaseb, A., & Rokhzad, B. (2023). Comparative evaluation of performance for improved Iranian honey bee queens (Apis mellifera meda Skorikov, 1929) in the climate conditions of Kurdistan Province. Animal Production, 14(1), 102–111. (In Persian). https://doi.org/10.61186/rap.14.39.102
Saini, S., Chaudhary, O. P., & Anoosha, V. (2022). Maximizing income through beekeeping (Apis mellifera) by following right management practices. Journal of Apicultural Research, 61(1), 19-25. https://doi.org/10.1080/00218839.2020.1864091
Sammataro, D., & Weiss, M. (2013). Comparison of productivity of colonies of honey bees, Apis mellifera, supplemented with sucrose or high fructose corn syrup. Journal of insect science, 13(1), 19. https://doi.org/10.1673/031.013.1901
Serag El-Dien, F. Sh. (2004). Comparative study on some products of Italian and Carniolan honeybee hybrids at Kafr El-Sheikh governorate. Journal of Plant Protection and Pathology, 29(1), 409-416.
Taha, E. K. A., & Al-Kahtani, S. N. (2019). Comparison of the activity and productivity of Carniolan (Apis mellifera carnica Pollmann) and Yemeni (Apis mellifera jemenitica Ruttner) subspecies under environmental conditions of the Al-Ahsa oasis of eastern Saudi Arabia. Saudi Journal of Biological Sciences, 26(4), 681-687. https://doi.org/10.1016/j.sjbs.2017.10.009
Tavakol, M., & Dennick, R. (2011). Making sense of Cronbach's alpha. International Journal of Medical Education, 2, 53. https://doi.org/10.5116/ijme.4dfb.8dfd
Vaziritabar, S., & Esmaeilzade, S. M. (2016). Profitability and socio-economic analysis of beekeeping and honey production in Karaj state, Iran. Journal of Entomology and Zoology Studies, 4(4), 1341-1350.
Yücel, B., & Kösoğlu, M. (2011). Comparisons of Mugla ecotype and Italian cross honey bees for some performances in Aegean Region (Turkey). Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 17(6), 1025-1029. https://doi.org/10.9775/kvfd.2011.5092
 
تولیدات دامی
دوره 28، شماره 3
پاییز 1405
صفحه 289-305

صفحه اصلی

راهنمای نویسندگان

ارسال مقاله

داوران

تماس با ما