نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• وحید کلانتر ¹
• حامد نجفی علمدارلو ²
• سید حبیب اله موسوی ³

¹ دانش آموخته کارشناسی ارشد، گروه اقتصاد کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

² دانشیار گروه اقتصاد کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

³ دانشیار گروه اقتصادکشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

چکیده

هدف: مواد غذایی پروتئینی از مهم‌ترین منابع تغذیه‌ای به شمار می‌آیند و گوشت مرغ بخش عمده‌ای از پروتئین مورد استفاده در سبد مصرفی خانوارهای ایرانی را تشکیل می‌دهد. این پژوهش با هدف شناسایی و اندازه‌گیری عوامل تعیین‌کننده عرضه و تقاضای گوشت مرغ در استان‌های کشور، با تأکید بر تعاملات اقتصادی و فضایی، انجام شد تا مبنایی برای سیاست‌گذاری منطقه‌محور فراهم شود. دوره زمانی مورد بررسی سال‌های 1381 تا 1403 است.

روش پژوهش: با استفاده از داده‌های تلفیقی استانی، توابع عرضه و تقاضای گوشت مرغ با بهره‌گیری از مدل‌های متعارف اقتصادسنجی پانل دیتا و مدل‌های پانل فضایی برآورد شد. پس از انجام آزمون‌های انتخاب بین الگوهای تلفیقی، اثرات ثابت و اثرات تصادفی و با توجه به نتایج حاصل، الگوی تابلویی با اثرات ثابت برای برآورد توابع عرضه و تقاضا انتخاب گردید. متغیرهای توضیحی اصلی شامل قیمت مرغ زنده (در سمت عرضه)، قیمت مصرف‌کننده گوشت مرغ (در سمت تقاضا)، هزینه نهاده‌ها، نرخ ارز، درآمد خانوار و قیمت گوشت قرمز به عنوان کالای جانشین است. همچنین برای ارزیابی تغییرات رفتار مصرف‌کنندگان در طول زمان، کشش‌های قیمتی تاریخی محاسبه شد.

یافته ها: نتایج آزمون‌های آماری نشان داد که مدل پانل با اثرات ثابت، مناسب‌ترین الگو برای تحلیل داده‌های عرضه و تقاضای گوشت مرغ است. برآوردها بیانگر آن است که قیمت مرغ زنده اثر مثبت و معناداری بر عرضه دارد. در سمت تقاضا نیز، قیمت گوشت مرغ اثر منفی و قیمت گوشت قرمز اثر مثبت بر مصرف گوشت مرغ دارد. تحلیل فضایی نشان می‌دهد که عوامل مکانی نقش قابل توجهی در رفتار عرضه و تقاضا ایفا می‌کنند. وجود خودهمبستگی فضایی مثبت در عرضه و خودهمبستگی فضایی منفی در تقاضا بیانگر تفاوت در الگوی پراکنش مکانی این دو متغیر است.

نتیجه گیری: نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که عملکرد بازار گوشت مرغ در ایران، حتی در شرایط قیمت‌گذاری دستوری نهاده‌ها و محصول، تحت تأثیر هم‌زمان عوامل درون‌استانی و تعاملات مکانی میان استان‌های مجاور قرار دارد و از وابستگی فضایی معناداری برخوردار است. در بخش عرضه، قیمت مرغ زنده اثر مثبت بر تولید دارد، در حالی‌که افزایش هزینه نهاده‌ها و نوسانات نرخ ارز اثر منفی بر تولید می‌گذارند. در بخش تقاضا نیز، درآمد خانوار و قیمت گوشت قرمز به‌عنوان کالای جانشین موجب افزایش مصرف می‌شوند، در حالی‌که افزایش قیمت خود گوشت مرغ مصرف را کاهش می‌دهد. مقایسه کشش قیمتی با مطالعات پیشین نشان می‌دهد که کشش تقاضا از حدود 93/0- به 25/0- کاهش یافته و گوشت مرغ بیش از گذشته به کالای ضروری در سبد غذایی خانوار تبدیل شده؛ موضوعی که بیانگر واکنش‌پذیری کمتر مصرف‌کنندگان به تغییرات قیمتی است. نتایج همچنین نشان داد که افزایش قیمت گوشت قرمز موجب انتقال مصرف به سمت گوشت مرغ می‌شود. تحلیل فضایی وجود همگرایی مکانی در عرضه را تأیید کرد و بیان داشت که سطح تولید در یک استان می‌تواند تولید استان‌های مجاور را تحت تأثیر قرار دهد. مدل‌های فضایی همچنین نقش متغیرهای اقتصادی همچون قیمت نهاده‌ها، نرخ ارز و درآمد خانوار را در شکل‌گیری الگوهای عرضه و تقاضا تأیید کردند. در مجموع، یافته‌ها بر ضرورت تدوین سیاست‌های منطقه‌ای و پرهیز از مداخلات یکسان در کل کشور تأکید دارد. با وجود محدودیت‌های داده‌ای و فروض مدل‌سازی، نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که لحاظ‌کردن عوامل فضایی می‌تواند به تدوین سیاست‌های کارآمدتر در بازار گوشت مرغ کمک کند.

کلیدواژه‌ها

• اثرات مکانی
• اقتصادسنجی فضایی
• داده‌های پنل
• قیمت نهاده
• مدل‌سازی اقتصادی

عنوان مقاله [English]

Investigation of Spatial Effects on Chicken Meat Supply and Demand in Iran

نویسندگان [English]

• Vahid Kalantar ¹
• Hamed Najafi Alamdarloo ²
• Seyed Habibollah Mosavi ³

¹ Msc, Agricultural Economicd Department, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.

² Associate Professor of Agricultural Economic Department, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.

³ Associate Professor of Agricultural Economic Department, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.

چکیده [English]

Objective: Protein-rich foods are primary dietary sources, and chicken meat constitutes a major protein component in Iranian household consumption. This study aims to identify and quantify the determinants of chicken meat supply and demand across Iran’s provinces, emphasizing both economic and spatial interactions, to inform regionally sensitive policy design. The analysis covers the period 2002–2024 in the Iranian calendar.

Methods: Using provincial panel data, the study estimates supply and demand functions through conventional panel econometric models and spatial panel models. After performing necessary specification and diagnostic tests, fixed-effects panel estimation was selected. Key explanatory variables include live-chicken prices (supply-side), consumer chicken prices (demand-side), input costs, exchange rates, household income, and red meat prices as a substitute. The analysis also computes historical price elasticities to assess changes in consumer responsiveness over time.

Results: After conducting the necessary statistical tests, the results indicated that a fixed effects panel model is more suitable for analyzing the supply and demand data of chicken meat. The analysis revealed that the price of live poultry has a significant positive impact on chicken meat supply. Additionally, the price of chicken meat negatively affects demand, while the price of red meat positively influences the demand for chicken meat. Furthermore, spatial analysis demonstrated that spatial factors significantly affect the supply and demand of chicken meat at the provincial level. The presence of positive spatial autocorrelation in supply and negative spatial autocorrelation in demand indicates different spatial distribution patterns for these two variables.

Conclusions: This study employed spatial econometric analyses to explore how regional factors interact to shape Iran’s chicken meat market. The findings reveal that both the supply and demand of chicken meat are influenced not only by internal provincial economic factors but also by the conditions of neighboring provinces, indicating significant spatial interdependence. The estimated supply equation demonstrates that the price of live chickens has a positive effect on supply, whereas higher input costs and exchange rate fluctuations negatively influence production. On the demand side, household income and the price of red meat considered a substitute good positively affect chicken consumption, while the price of chicken meat itself exerts a negative influence. Compared with earlier studies that estimated chicken meat’s price elasticity at approximately −0.93, this study finds a lower elasticity of about −0.25. This suggests that chicken meat has become a necessity in the Iranian household food basket, with consumers showing reduced responsiveness to price changes. Consequently, any price adjustment in this market may face inflexibility from consumers. The observed substitution effect between chicken and red meat implies that as red meat prices rise, households tend to shift their consumption toward chicken. Spatial analysis further indicates the presence of spatial convergence in supply, meaning that production levels in one province tend to influence those in neighboring provinces. The spatial models confirm that economic variables such as input prices, exchange rates, and household income significantly shape both supply and demand patterns. Overall, the study highlights the need for regionally tailored policies that consider spatial dependencies rather than uniform national interventions. Despite data and modeling limitations, the research underscores the critical role of spatial factors in developing more effective and balanced policies for the chicken meat market.

کلیدواژه‌ها [English]

• Economic Modeling
• Input price
• Panel data
• Spatial Econometrics
• Spatial effects