نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• وحید کلانتر ¹
• حامد نجفی علمدارلو ²
• سید حبیب اله موسوی ³

¹ گروه اقتصاد کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. رایانامه: vahid.kalantar@modares.ac.ir

² نویسنده مسئول، گروه اقتصاد کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. رایانامه: hamed_najafi@modares.ac.ir

³ گروه اقتصاد کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. رایانامه: shamosavi@modares.ac.ir

چکیده

هدف: مواد غذایی پروتئینی از مهم‌ترین منابع تغذیه‌ای به‌شمار می‌آیند و گوشت مرغ بخش عمده‌ای از پروتئین مورداستفاده در سبد مصرفی خانوارهای ایرانی را تشکیل می‌دهد. این پژوهش با هدف شناسایی و اندازه‌گیری عوامل تعیین‌کننده عرضه و تقاضای گوشت مرغ در استان‌های کشور، با تأکید بر تعاملات اقتصادی و فضایی، انجام شد تا مبنایی برای سیاست‌گذاری منطقه‌محور فراهم شود. دوره زمانی موردبررسی سال‌های 1381 تا 1403 است.
روش پژوهش: با استفاده از داده‌های تلفیقی استانی، توابع عرضه و تقاضای گوشت مرغ با بهره‌گیری از مدل‌های متعارف اقتصادسنجی پانل دیتا و مدل‌های پانل فضایی برآورد شد. پس از انجام آزمون‌های انتخاب بین الگوهای تلفیقی، اثرات ثابت و اثرات تصادفی و با توجه به نتایج حاصل، الگوی تابلویی با اثرات ثابت برای برآورد توابع عرضه و تقاضا انتخاب گردید. متغیرهای توضیحی اصلی شامل قیمت مرغ زنده (در سمت عرضه)، قیمت مصرف‌کننده گوشت مرغ (در سمت تقاضا)، هزینه نهاده‌ها، نرخ ارز، درآمد خانوار و قیمت گوشت قرمز به‌عنوان کالای جانشین است. هم‌چنین برای ارزیابی تغییرات رفتار مصرف‌کنندگان در طول زمان، کشش‌های قیمتی تاریخی محاسبه شد.
یافته‌ها: نتایج آزمون‌های آماری نشان داد که مدل پانل با اثرات ثابت، مناسب‌ترین الگو برای تحلیل داده‌های عرضه و تقاضای گوشت مرغ است. برآوردها بیانگر آن است که قیمت مرغ زنده اثر مثبت و معناداری بر عرضه دارد. در سمت تقاضا نیز، قیمت گوشت مرغ اثر منفی و قیمت گوشت قرمز اثر مثبت بر مصرف گوشت مرغ دارد. تحلیل فضایی نشان می‌دهد که عوامل مکانی نقش قابل‌توجهی در رفتار عرضه و تقاضا ایفا می‌کنند. وجود خودهمبستگی فضایی مثبت در عرضه و خودهمبستگی فضایی منفی در تقاضا بیانگر تفاوت در الگوی پراکنش مکانی این دو متغیر است.
نتیجه‌گیری: نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که عملکرد بازار گوشت مرغ در ایران، حتی در شرایط قیمت‌گذاری دستوری نهاده‌ها و محصول، تحت تأثیر هم‌زمان عوامل درون‌استانی و تعاملات مکانی میان استان‌های مجاور قرار دارد و از وابستگی فضایی معناداری برخوردار است. در بخش عرضه، قیمت مرغ زنده اثر مثبت بر تولید دارد، درحالی‌که افزایش هزینه نهاده‌ها و نوسانات نرخ ارز اثر منفی بر تولید می‌گذارند. در بخش تقاضا نیز، درآمد خانوار و قیمت گوشت قرمز به‌عنوان کالای جانشین موجب افزایش مصرف می‌شوند، درحالی‌که افزایش قیمت خود گوشت مرغ مصرف را کاهش می‌دهد. مقایسه کشش قیمتی با مطالعات پیشین نشان می‌دهد که کشش تقاضا از حدود 93/0- به 25/0- کاهش یافته و گوشت مرغ بیش از گذشته به کالای ضروری در سبد غذایی خانوار تبدیل شده؛ موضوعی که بیانگر واکنش‌پذیری کم‌تر مصرف‌کنندگان به تغییرات قیمتی است. نتایج هم‌چنین نشان داد که افزایش قیمت گوشت قرمز موجب انتقال مصرف به سمت گوشت مرغ می‌شود. تحلیل فضایی وجود همگرایی مکانی در عرضه را تأیید کرد و بیان داشت که سطح تولید در یک استان می‌تواند تولید استان‌های مجاور را تحت تأثیر قرار دهد. مدل‌های فضایی هم‌چنین نقش متغیرهای اقتصادی همچون قیمت نهاده‌ها، نرخ ارز و درآمد خانوار را در شکل‌گیری الگوهای عرضه و تقاضا تأیید کردند. در مجموع، یافته‌ها بر ضرورت تدوین سیاست‌های منطقه‌ای و پرهیز از مداخلات یکسان در کل کشور تأکید دارد. با وجود محدودیت‌های داده‌ای و فروض مدل‌سازی، نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که لحاظ‌کردن عوامل فضایی می‌تواند به تدوین سیاست‌های کارآمدتر در بازار گوشت مرغ کمک کند.

کلیدواژه‌ها

• اثرات مکانی
• اقتصادسنجی فضایی
• داده‌های پنل
• قیمت نهاده
• مدل‌سازی اقتصادی

عنوان مقاله [English]

Analysis of spatial effects on chicken meat supply and demand in Iran: A spatial panel approach

نویسندگان [English]

• Vahid Kalantar ¹
• Hamed Najafi Alamdarloo ²
• Seyed Habibollah Mosavi ³

¹ Department of Agricultural Economics, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran. E-mail: vahid.kalantar@modares.ac.ir

² Corresponding Author, Department of Agricultural Economics, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran. Email: hamed_najafi@modares.ac.ir

³ Department of Agricultural Economics, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran. Email: shamosavi@modares.ac.ir

چکیده [English]

Objective: As a primary source of dietary protein, chicken meat represents a major component of household consumption in Iran. This study investigates the economic and spatial drivers of provincial chicken supply and demand, aiming to provide a robust framework for regionally targeted policy formulation. The analysis covers the period between 2002 and 2024
Method: Utilizing provincial panel data, this study models supply and demand functions via traditional panel techniques and spatial econometric frameworks. Based on rigorous specification and diagnostic testing, a fixed-effects estimation approach was adopted. The model incorporates key explanatory variables, including producer prices for live chickens (supply determinants), retail chicken prices (demand determinants), input costs, exchange rates, household income, and red meat prices as a substitute. Furthermore, the analysis computes historical price elasticities to track longitudinal changes in consumer price sensitivity.
Results: Following the preliminary diagnostic tests, the fixed-effects panel model was determined to be the most appropriate framework for analyzing chicken meat supply and demand dynamics. The results indicated that the price of live poultry exerted a significant positive impact on supply. Conversely, while the retail price of chicken meat negatively affected demand, the price of red meat showed a positive correlation with chicken demand, reflecting a substitution effect. Furthermore, spatial analysis confirmed that provincial supply and demand were significantly influenced by spatial dependencies. The identification of positive spatial autocorrelation in supply and negative spatial autocorrelation in demand suggests divergent geographic distribution patterns for these two variables.
Conclusions: This study applied spatial econometric approaches to examine how regional interactions shape Iran’s chicken meat market. The findings showed that both supply and demand were determined not only by within-province economic conditions but also by developments in neighboring provinces, confirming the presence of significant spatial interdependence. The estimated supply function indicated that live chicken prices positively affected supply, whereas higher input costs and exchange rate fluctuations adversely influenced production. On the demand side, household income and the price of red meat, as a substitute good, exerted positive effects on chicken consumption, while the price of chicken meat itself negatively affected demand. Compared with earlier studies that estimated the price elasticity of chicken meat at approximately −0.93-0.93−0.93, the present study found a substantially lower elasticity of about −0.25-0.25−0.25. This finding suggests that chicken meat has increasingly become a necessity in the food basket of Iranian households, with consumers exhibiting lower sensitivity to price changes. As a result, price adjustments in this market are likely to face limited consumer responsiveness. The observed substitution effect between chicken and red meat further indicates that rising red meat prices encourage households to shift their consumption toward chicken. Spatial analysis also revealed convergence in supply, implying that production levels in one province tended to influence those of neighboring provinces. More broadly, the spatial econometric models confirmed that variables such as input prices, exchange rates, and household income played significant roles in shaping provincial supply and demand patterns. Overall, the results underscore the importance of designing region-specific policies that account for spatial linkages rather than relying solely on uniform national interventions. Despite limitations related to data availability and model specification, this study highlights the critical role of spatial factors in formulating more effective, balanced, and context-sensitive policies for Iran’s chicken meat market.

کلیدواژه‌ها [English]

• Economic modeling
• Input price
• Panel data
• Spatial econometrics
• Spatial effects