دانشگاه تهران، دانشکده فناوری کشاورزی ابوریحان تولیدات دامی 2008-6776 28 3 2026 09 23 Evaluation of the economic performance of three honeybee breeds under stationary and migratory management systems ارزیابی عملکرد‎ ‎اقتصادی سه نژاد زنبورعسل تحت شرایط مدیریت ایستا و کوچ‌رو 289 305 108344 10.22059/jap.2026.407149.623884 FA مهدی اخوان مقدم گروه علوم دامی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تهران، کرج، ایران. رایانامه: akhavanmm@ut.ac.ir 0000-0001-9725-9796 محمد مرادی شهربابک نویسنده مسئول، گروه علوم دامی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تهران، کرج، ایران. رایانامه: moradim@ut.ac.ir 0000-0002-5255-609X سیدرضا میرائی آشتیانی گروه علوم دامی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تهران، کرج، ایران. رایانامه: ashtiani@ut.ac.ir 0000-0003-3597-4385 علی صادقی سفیدمزگی گروه علوم دامی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تهران، کرج، ایران. رایانامه: sadeghism@ut.ac.ir 0000-0001-6261-4057 Journal Article 2025 11 27 Objective: Honey bees contribute not only to pollination of numerous agricultural, horticultural, and wild plants, but also to food security and livelihoods of rural families in Iran through the production of honey and other bee products. Productive and economic efficiency of beekeeping is highly influenced biological factors (breed) and management factors (stationary and migratory management systems), but the performance evaluation of different honey bee breeds commonly used in the country under two different management systems (stationary and migratory) has been overlooked. The objective of this study is to evaluate the productive and economic performance of three common honey bee breeds (native, Carnica, and Ligustica) under two management systems (stationary and migratory) in Iran.Method: This was a field study with a questionnaire conducted in the fall and winter of 2024 with 595 beekeepers, with 249 apiaries of pure honey bee breeds after data screening. Variables included honey yield, feed intake, winter losses, labor wage, transportation, and queen replacement costs, income from honey, and by-products per colony per year and calculated profit and revenue-to-cost ratio per colony. Statistical analyses were performed using the Mixed procedure, correlation coefficients among some variables were estimated, and mean comparisons were conducted using Tukey-Kramer method and, in some cases, simulation-based approaches.Results: There was a significant effect of queen genotype on honey production (P<0.05), imported queens produced more honey than native queens, and no significant difference was observed between the imported breeds,; however, when honey was the only product of the apiary, in the economic analysis, the Carnica colonies had a higher revenue-to-cost ratio than Ligustica. Management type (stationary or migratory) did not have a significant effect on honey yield by itself. Overall, multi-product beekeepers had higher net profit and revenue-to-cost ratio compared to single-product beekeepers. Additionally, migratory beekeepers obtained greater returns relative to their investment compared to stationary beekeepers. Feed and labor wages were the two largest cost components. These results suggest that decision-making should not be based on colony performance alone, but economic returns should also be considered.Conclusions: Genetically improved breeds and product diversity can be effective in improving the productivity and profitability of beekeeping in Iran. While migratory management alone did not increase honey production, it did impact the cost structure. This study can help improve the production structure, optimize management, and develop markets for by-products in the country’s beekeeping sector. مقدمه: زنبورعسل علاوه بر ایفای نقشی مهم در گرده‌افشانی بسیاری از گیاهان زراعی، باغی و مرتعی با تولید عسل و دیگر فرآورده­های آن، نقش مهمی در ارتقای امنیت غذایی و معیشت خانوارهای روستایی ایران دارد. عوامل زیستی (مانند نژاد) و مدیریتی (از جمله شیوه مدیریت ایستا یا کوچ‌رو) تأثیر قابل‌توجهی بر بهره‌وری و کارایی اقتصادی زنبورداری دارند. با وجود این، مقایسه عملکرد نژادهای متداول در کشور در دو نظام مدیریتی متفاوت (ایستا یا کوچ‌رو) کم‌تر موردتوجه قرار گرفته است.هدف: هدف این مطالعه، ارزیابی عملکرد تولیدی و اقتصادی سه نژاد رایج زنبورعسل (بومی، کارنیکا، لیگوستیکا) تحت دو نظام مدیریتی ایستا و کوچ‌رو در ایران است.روش پژوهش: این پژوهش به‌صورت میدانی و با استفاده از ابزار پرسشنامه در فصل‌های‌ پاییز و زمستان ۱۴۰۳ انجام شد و اطلاعات ۵۹۵ زنبوردار جمع‌آوری گردید. پس از پالایش داده‌ها، ۲۴۹ زنبورستان دارای نژاد خالص زنبور انتخاب شدند. متغیرهایی از قبیل عملکرد عسل، مصرف خوراک، تلفات زمستانی، هزینه کارگری، جابه‌جایی، تعویض ملکه، درآمد حاصل از عسل و فرآورده‌های جانبی به‌ازای هر کلنی در سال استخراج شدند. در نهایت سود و نسبت درآمد به هزینه به‌ازای هر کلنی به‌دست آمد. تجزیه و تحلیل‌های آماری داده­ها با استفاده از رویه Mixed انجام شد و ضرایب همبستگی بین برخی از متغیرها برآورد شد و مقایسه میانگین­ها با روش Tukey-Kramer و مواردی با روش‌های مبتنی بر شبیه‌سازی انجام شد.یافته­‌ها: نتایج نشان داد نژاد ملکه تأثیر معنی‌داری بر عملکرد تولید عسل دارد (05/0>P)، به‌طوری‌که کلنی‌های دارای ملکه وارداتی عسل بیش‌تری نسبت به نژاد بومی تولید کردند. در بین نژادهای وارداتی تفاوت معنی‌داری از لحاظ عملکرد تولید عسل مشاهده نشد، اما در آنالیز اقتصادی در حالتی که عسل تنها محصول زنبورستان بود، نژاد کارنیکا نسبت درآمد به هزینه بالاتری را در برابر نژاد لیگوستیکا داشت. نوع مدیریت، ایستا یا کوچ، به‌تنهایی تأثیر معنی‌داری بر عملکرد عسل نداشت. از منظر اقتصادی، زنبورداران چندمحصولی نسبت به زنبورداران تک‌محصولی، سود خالص و نسبت درآمد به هزینه بالاتری کسب کردند. هم‌چنین زنبورداران کوچ­رو سود بیش‌تری را نسبت به سرمایه­گذاری انجام‌شده، در برابر زنبورداران ایستا به‌دست آوردند. بزرگ‌ترین مؤلفه‌های هزینه­ای، خوراک و دستمزد نیروی کار بود. این نتایج نشان می‌دهند که ارزیابی عملکرد کلنی‌ها به‌تنهایی برای تصمیم‌گیری کافی نیست و باید بازده اقتصادی نیز در نظر گرفته شود. نتیجه‌گیری: استفاده از نژادهای اصلاح‌شده و تنوع‌محصول می‌تواند نقشی مؤثر در افزایش بهره‌وری و سودآوری زنبورداری ایران ایفا کند. اگرچه مدیریت کوچ‌رو به خودی خود باعث افزایش تولید عسل نمی‌شود، اما بر ساختار هزینه‌ها مؤثر است. نتایج این پژوهش می‌تواند راهنمای بهبود ساختار تولید، بهینه‌سازی مدیریت و توسعه بازار فرآورده‌های جانبی در زنبورداری کشور باشد. https://jap.ut.ac.ir/article_108344_015cb4733238220b2d26cc2248a9afb8.pdf